Βασιλική Αγίας Κυριακής, Πόρτο -Ράφτη

Περιοχή: Περιοχή Αγίου Σπυρίδωνα, Πόρτο-Ράφτη
Τύπος: Βασιλική
Χρονολογία: 5ος-6ος αι.

Περιγραφή:

Στο Πόρτο-Ράφτη, στη βόρεια πλευρά του κόλπου (Άγιος Σπυρίδωνας), σε μικρή απόσταση από την παραλία, βρίσκονται τα ερείπια παλαιοχριστιανικής βασιλικής της Αγίας Κυριακής. Εκτός των ερειπίων του ναού, έχουν εντοπιστεί λείψανα ανθηρού – όπως φαίνεται από κινητά ανασκαφικά ευρήματα - οικισμού των πρώτων χριστιανικών χρόνων, που, διαδέχτηκε τον αρχαίο δήμο Στειρίας. Μεταξύ άλλων έχουν εντοπιστεί ερείπια λουτρικού συγκροτήματος, οικιών, ακόμα και Φιλοσοφικής Σχολής(;)!

Γκίνη-Τσοφοπούλου Ελένη, Πόρτο –Ράφτη, Δρίβλια, Αρχαιολογικό Δελτίο 34 (1979), σ. 122, Αρχαιολογικό Δελτίο 46 (1991), σ. 85-86, Αρχαιολογικό Δελτίο 36 (1981), σ.83.

 

Παναγία Βαραμπά, Μαρκόπουλο
Περιοχή: Μαρκόπουλο
Τύπος: Ελεύθερος σταυρός
Χρονολογία: 12ος αι.

Περιγραφή:

Βόρεια απ’ την πόλη του Μαρκόπουλου βρίσκεται η κομψότατη μικρή εκκλησία της Παναγίας Βαραμπά. Ο ναός ανήκει στον τύπο του ελεύθερου σταυρού, χωρίς νάρθηκα. Η αρχική χρονολόγηση τον τοποθετούσε στον 13ο αιώνα, αλλά νεώτερες μελέτες τον έχουν αναχρονολογήσει “κατεβάζοντάς” τον στον 12ο αιώνα (Μπούρας). Η τοιχοποιία παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, δεδομένου ότι στα κάτω μέρη των τοίχων αποτελείται από spolia, ψηλότερα από ογκώδεις πωρόλιθους, ενώ κοντά στις κεραίες είναι κατασκευασμένη με τέλειο πλινθοπερίκλειστο σύστημα, το οποίο πλέον δεν είναι ιδιαίτερα ευδιάκριτο, αφού οι τοίχοι του ναού έχουν καλυφθεί με ασβέστη.

Στο τόξο του δυτικού τοίχου ιστορείται η Σταύρωση. Αν και δε διακρίνεται καλά, η σκηνή είναι ωραιότατη και εκφραστική, θυμίζοντας τη Σταύρωση στο Δαφνί. Η σύνθεση είναι λιτή και περιλαμβάνει λίγα πρόσωπα σε εξαιρετικά συγκρατημένες στάσεις. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η στάση του Ιωάννη, ο οποίος δεν εικονίζεται στη γνωστή, περιπαθή στάση με το ένα χέρι στο μάγουλο να στηρίζει το γερμένο κεφάλι, αλλά με κλειστό Ευαγγέλιο στο αριστερό χέρι και να κοιτά τον θεατή. Πρόκειται για μια ιδιομορφία που δίνει έμφαση στην έννοια της ιστορικής μαρτυρίας. Ο Ιωάννης εδώ εικονίζεται ως ο ιστορικός που βλέπει και που μαρτυρεί (Ελ. Γκίνη-Τσοφοπούλου). Η τοιχογραφία αυτή χρονολογείται στους παλαιολόγειους χρόνους, λίγο πριν την άλωση. (Ξυγγόπουλος).

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν και τα σπαράγματα τοιχογραφιών που απεκαλύφθησαν στο τύμπανο του τρούλου. Πρόκειται για τέσσερις μορφές, προφανώς προφητών, οι οποίοι εικονίζονται με πολυτελέστατα ενδύματα κεντημένα με μαργαριτάρια και μοτίβα από κρινάνθεμα, ρόδακες και εφαπτόμενους ένσταυρους κύκλους, χαρακτηριστικά της ζωγραφικής του 12ου-13ου αιώνα. Δυστυχώς είναι αδύνατη η ταύτιση των προσώπων, έτσι ώστε να εξαγάγουμε συμπεράσματα σχετικά με την επιλογή των προφητών κ.λ.π., αφενός γιατί δεν έχει σωθεί επιγραφή, αφετέρου γιατί τα υπολείμματα κειμένου στο ανοιχτό ειλητάριο του τελευταίου προς νότον προφήτη είναι αδύνατον να αναγνωρισθούν.

Ο ναός δεν αναφέρεται σε ιστορικές πηγές.

Το τοπωνύμιο Βαραμπάς, που ονομάζει την εκκλησία της Παναγίας, είναι πιθανόν φραγκικής προέλευσης και σχετίζεται με τη δραστηριότητα των φράγκων κατακτητών στην περιοχή αυτή της Αττικής μετά το 1204, αφού στην ευρύτερη περιοχή Μεσογείων απαντούν μέχρι σήμερα πολλοί παρόμοιοι τοπωνυμικοί τύποι. Για παράδειγμα, αναφέρουμε τα Κλήσια Φράγκου, Παλάτι, Φράτι, κ.λ.π.

Bιβλιογραφία: Γκίνη-Τσοφοπούλου Ελένη, Νεώτερα από τη συντήρηση μνημείων στα Μεσόγεια, Πρακτικά της Γ΄ Επιστημονικής Συνάντησης Ν. Α. Αττικής, Καλύβια 1985, σ. 435-437, Καρακατσάνης Δ. Θ., Το ναϋδριο της Παναγίας Βαραμπά παρά το Μαρκόπουλον, Αθήναι 1975, σ. 22-26, Μπούρας Χαρ. – Μπούρα Λασκαρίνα, Η Ελλαδική ναοδομία κατά τον 12ο αιώνα, Αθήνα 2002, σ. 226-227, Bouras C. – Kaloyeropoulou A.-Andreadi R., Churches of Attica, p. 153-154, plan XV-XVI, illustration 125-130 

 

Παναγία Μερέντα, Μαρκόπουλο
Περιοχή: Μαρκόπουλο
Τύπος: Μονόχωρος καμαροσκέπαστος
Χρονολογία: 13oς αι.

Περιγραφή:

Κοντά στο Μαρκόπουλο, εκεί όπου εκτεινόταν, στην αρχαιότητα, ο δήμος Μυρρινούντος, στη σημερινή τοποθεσία Μερέντα που φαίνεται να είναι παραφθορά της αρχαίας ονομασίας, βρίσκεται ο κομψός ναός Κοιμήσεως της Θεοτόκου.

Πρόκειται για έναν μονόχωρο καμαροσκέπαστο ναό, ο οποίος διαδέχθηκε μια τρίκλιτη βασιλική των πρώτων χριστιανικών χρόνων. Από τον παλαιότερο ναό είναι εμφανή τυπολογικά στοιχεία του στις όψεις του μεταγενέστερου, όπως τα μέχρι σήμερα ορατά τμήματα των πλαγίων κλιτών που αποκαλύφθηκαν παλαιότερα. Ο καθηγητής Μπούρας αναφέρει ότι πρόκειται για ένα ιδιαίτερα διδακτικό μνημείο, τόσο όσον αφορά την ανοικοδόμηση και την επαναφορά σε χρήση ενός αρχαίου ερειπίου (συγκεκριμένα του μεσαίου κλίτους μιας βασιλικής αβέβαιης χρονολόγησης) όσο και τη χρήση παντοειδών αρχαίων μελών. Αξίζει να σημειωθεί ότι μεταξύ των μελών που είχαν εντοιχισθεί στο ναό ήταν και η πλίνθος του αρχαϊκού αγάλματος της Κόρης με το όνομα Φρασίκλεια που βρέθηκε στον αύλειο χώρο του ναού και που σήμερα εκτίθεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.

Ο ναός είναι κατάγραφος, και οι τοιχογραφίες του χωρίζονται σε τέσσερα διαφορετικά στρώματα τοιχογράφησης.. Περισσότερο εκτεταμένο είναι το δεύτερο στρώμα, το οποίο και ανάγεται στην τέταρτη δεκαετία του 13ου αιώνα και σώζεται κυρίως στην καμάρα. Η παράσταση των έφιππων αγίων Γεωργίου και Θεόδωρου Τήρωνος έχει χρονολογηθεί στον 14ο αιώνα, ενώ το νεώτερο στρώμα στο ανατολικό τμήμα χρονολογείται στον 18ο αιώνα και αποδίδεται στο ζωγράφο Γεώργιο Μάρκου και τους μαθητές του.

Δεν υπάρχουν ιστορικές μαρτυρίες για το ναό, ενώ η άποψη ότι είναι πιθανόν να ταυτίζεται με τη Μονή Μυρρινίου που αναφέρεται από τον Μιχαήλ Χωνιάτη στις Επιστολές του, είναι μάλλον αβάσιμη.

Γκίνη-Τσοφοπούλου Ελένη, Διαδρομές σε Βυζαντινά Μνημεία των Μεσογείων (έκδ. Υπουργείου Πολιτισμού-1ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, Αθήνα 2006, Λαζαρίδης Π., Αρχαιολογικό Δελτίο 18 (1963) Β΄Χρονικά 56,Μπούρας Χαρ.-Μπούρα Λασκαρίνα, Η Ελλαδική Ναοδομία κατά τον 12ο αιώνα, Αθήνα 2002, σ. 336, Koumbaraki-Panselinou N., Saint Pierre de Kalyvia Kouvara et la chapelle de la Vierge de Merenta, Thessalonique 1976, p. 123 κ.εξ. 

 

 

Ταξιάρχης Δάγλα, Μαρκόπουλο
Περιοχή: Μαρκόπουλο
Τύπος: Ελεύθερος σταυρός
Χρονολογία: 13ος αι.

Περιγραφή:

Στην έξοδο του Μαρκόπουλου, αριστερά της λεωφόρου που οδηγεί στο Σούνιο, μέσα στα όρια του αρχαιολογικού χώρου της Μερέντας βρίσκεται ομάδα μνημείων που χρονολογούνται από τα χρόνια της ύστερης αρχαιότητας μέχρι τους υστεροβυζαντινούς χρόνους. Πρόκειται για την περιοχή στην οποία υψώνεται ο λόφος Δάγλα και όπου στην αρχαιότητα εκτεινόταν ο αρχαίος δήμος Αγνούντος. Ανάμεσα σε ερείπια ναών, δυτικά του Φράγκικου Πύργου που υψώνεται στην κορυφή του λόφου, διατηρείται ακέραιος ο ναός του Ταξιάρχη.

Η εκκλησία έχει τον τύπο ελεύθερου σταυρού και σήμερα φέρει προσθήκες στη δυτική πλευρά και ασβεστώματα στις όψεις που καλύπτουν την αρχική τοιχοποιία της.

Οι τοιχογραφίες του Ταξιάρχη που χρονολογούνται στα τέλη του 13ου αι. διατηρούνται κυρίως στο Ιερό και στον τρούλο. Στην αψίδα εικονίζεται η Θεοτόκος όρθια με τον Χριστό μπροστά στο στήθος της (Κυριώτισσα). Τη συνοδεύουν δύο άγγελοι σε προσκύνηση, ενώ στην κατώτερη ζώνη απεικονίζονται τέσσερις ιεράρχες. Στον τρούλο δεσπόζει η μορφή του Παντοκράτορα, ενώ στο τύμπανο του τρούλου εικονίζονται προφήτες και άγιοι ανά ζεύγη. Η παρουσία αγίων στον τρούλο, και μάλιστα ιαματικών (Άγιοι Ανάργυροι, Άγιος Παντελεήμων, Αγία Θεοδότη-η μητέρα των Αγίων Αναργύρων), αποτελεί όχι μόνον επιβίωση παλαιάς παράδοσης, αλλά και ένδειξη για το ότι ο άγνωστος κτήτορας του ναού ίσως είχε αρχικά αφιερώσει την εκκλησία στη μνήμη τους. Οι τοιχογραφίες αποδίδονται σε δύο ομάδες ζωγράφων, πράγμα σύνηθες στις εκκλησίες της Αττικής της ίδιας εποχής. Μπορεί να ενταχθούν στην τρίτη και κάπως επαρχιακή τάση (υπάρχουν άλλες δύο κυρίαρχες τεχνοτροπικές τάσεις στην Αττική της εποχής), στην οποίαν οι ζωγράφοι αποδίδουν με απλά ζωγραφικά μέσα πρόσωπα εκφραστικά με ψυχική ένταση.

Στην ομάδα των μνημείων του λόφου, βρίσκονται ακόμα: ερείπια ναού γνωστού ως Άγιος Κωνσταντίνος στα βόρεια του Ταξιάρχη, ενώ στην άκρη του λόφου σώζεται πύργος της εποχής της Φραγκοκρατίας, στα ανατολικά του οποίου υπάρχουν ερείπια ανώνυμου ναού. Στις νότιες υπώρειες του λόφου και σε γειτνίαση με τον Φράγκικο Πύργο βρίσκονται τα ερείπια της παλαιοχριστιανικής βασιλικής του Αγίου Αιμιλιανού, με διαπιστωμένες τέσσερις οικοδομικές φάσεις.

Βιβλιογραφία: Μπούρας Χαρ., Η ελλαδική ναοδομία κατά τον 12ο αιώνα, Αθήνα 2002, σ. 337, Μπούρας Χαρ.-Καλογεροπούλου Αθηνά-Ανδρεάδη Ρένα, Εκκλησίες της Αττικής, Αθήνα 1969, σ.156-158, πίνaκας. XVIII, Ασπρά-Βαρδαβάκη Α., Οι βυζαντινές τοιχογραφίες του Ταξιάρχη στο Μαρκόπουλο της Αττικής, Δ.Χ.Α.Ε. περ. Δ΄, 8, 1975-76, σ. 199-229, Bouras C.-Kaloyeropoulou A.-Andreadi R., Churches of Attica, Athens 1970, p.156-157, plan XVIII, photos no:144-156.

Καλλιτεχνικές τάσεις στην Αττική: Οι τάσεις που κυριαρχούν στην Αττική του 13ου αιώνα είναι: η πρώτη και αριστοκρατικότερη που εκπροσωπείται από τις τοιχογραφίες του ναού του Αγίου Γεωργίου στον Ωρωπό, η δεύτερη που εκπροσωπείται από τις τοιχογραφίες της Σπηλιάς Πεντέλης και χαρακτηρίζεται από την προσκόλληση στα καλλιτεχνικά πρότυπα των Κομνηνών, ενώ η τρίτη και λαϊκότερη εκπροσωπείται κυρίως από τις τοιχογραφίες του Ταξιάρχη Δάγλα. Πρόκειται για την ίδια επαρχιακή τέχνη η οποία, εντελώς συμβατικά αποκαλείται μοναστική και ήταν κοινή γλώσσα γύρω στον 11ο αιώνα, ενώ δεν έπαυσε να υπάρχει και μετά το τέλος του 12ου στην Ελλάδα και τα νησιά, όπως και στην Ιταλία.

Ασπρά-Βαρδαβάκη Α., Οι βυζαντινές τοιχογραφίες του Ταξιάρχη στο Μαρκόπουλο της Αττικής, Δ.Χ.Α.Ε. περ. Δ΄, 8, 1975-76, σ. 228-229 

 

Αιμιλιανός, Άγιος, περιοχή Μαρκόπουλου
Περιοχή: περιοχή Μαρκόπουλου
Τύπος: Βασιλική
Χρονολογία: φάσεις

Περιγραφή:

Τα ερείπια του μικρού ναού, βρίσκονται στη θέση Λιάδα στο Μαρκόπουλο, σε γειτνίαση με το ύψωμα Δάγλα, και μπορεί να τα προσεγγίσει κάποιος, αν κατεβεί την πλαγιά βορειοδυτικά του μεσαιωνικού πύργου. Τα λείψανα του μικρού αυτού ναού, στους βόρειους πρόποδες του όρους Μερέντα, είναι γνωστά στους κατοίκους της περιοχής ως Άγιος Αιμιλιανός. Μετά από ανασκαφική έρευνα, διαπιστώθηκε ότι στη θέση αυτή υπήρξαν κτίσματα τουλάχιστον τεσσάρων εποχών. Το αρχικό κοσμικό κτίσμα ήταν λουτρικό –όπως διαπιστώνεται από λείψανα δεξαμενών- και ανάγεται στη ρωμαϊκή εποχή. Κατά τους παλαιοχριστιανικούς χρόνους και με κάποιες μετατροπές (προσθήκη κλίτους στη νότια πλευρά) μετατράπηκε σε βασιλική. Το μνημείο επίσης έχει μεσοβυζαντινή, μεταβυζαντινή και νεώτερη φάση.

Αρχαιολογικό Δελτίο 16 (1960), Χρονικά, σ. 69-72. 

 

Βασιλική Βραώνας
Περιοχή: Bραώνα
Τύπος: Βασιλική
Χρονολογία: 5ος-6ος αι. μ.Χ.

Περιγραφή:

Από τις παλαιότερες εκκλησίες της Αττικής. Λείψανά της βρίσκονται κοντά στο αρχαίο ιερό της Αρτέμιδας. Χρονολογείται μετά τα μέσα του 5ου αιώνα και ακολουθεί την εκκλησιαστική αρχιτεκτονική της έδρας της μητρόπολης στην οποία υπαγόταν η Αττική, την Κόρινθο. Πρόκειται για μια ξυλόστεγη τρίκλιτη βασιλική με ημικυκλική αψίδα, δύο νάρθηκες καθώς και προσκτίσματα, μεταξύ των οποίων κι ένα βαπτιστήριο. Είναι ένα μεγάλο χριστιανικό συγκρότημα, ίσως από τα πιο επιβλητικά της υπαίθρου χώρας της Αττικής. Αυτό βεβαίως δεν είναι τυχαίο αν σκεφτεί κανείς τη γειτνίαση με το σπουδαίο ιερό της αρχαιότητας, και, συνεπώς, τον ανταγωνιστικό χαρακτήρα που προσπάθησαν και θέλησαν να του αποδώσουν οι πρώτοι χριστιανοί της περιοχής. Τα προσκτίσματα της βασιλικής αυτής παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Το διακονικό, στη βόρεια στενή πλευρά του εξωνάρθηκα, όπου οι πιστοί κατέθεταν τις προσφορές τους εισερχόμενοι στο ναό, αλλά και όμοιο πρόσκτισμα στη νότια πλευρά της αψίδας φαίνεται να χρησίμευε ως σκευοφυλάκιο. Στη νότια πλευρά της βασιλικής υπάρχει άλλη ενότητα προσκτισμάτων: το βαπτιστήριο αποτελείτο από προθάλαμο που οδηγούσε σε κυκλικό χώρο, καθώς και το φωτιστήριο, εφοδιασμένο με κολυμπήθρα στο κέντρο του. Το φωτιστήριο στεγαζόταν με ημισφαιρική στέγη, συμβολική του ουρανού, με πνευματικές προεκτάσεις. Ένας δακτύλιος που περιέζωνε το φωτιστήριο, θα πρέπει να χρησίμευε ως αποδυτήριο. Στα ανατολικά, δεξαμενή υδροδοτούσε την κολυμβήθρα. Η αισθητή διαφορά ύψους θα πρέπει να οφειλόταν σε μιαν αντίληψη ζώντος ύδατος στο μυστήριο (καθώς κυλούσε το νερό από την υψηλότερη στη χαμηλότερη πλευρά.) Επί πλέον, μια κυλινδρική γούρνα θα χρησίμευε είτε στη βάπτιση νηπίων, είτε στην απόλουση μετά το πέρας του μυστηρίου. Μια κόγχη στον ανατολικό τοίχο του προθαλάμου, ίσως να χρησίμευε στην παροχή χρίσματος από τον επίσκοπο. Τέλος, μεγάλη ορθογώνια αίθουσα στα δυτικά του προθαλάμου, ήταν μάλλον κατηχητήριο.

Δυτικά του βαπτιστηρίου, μια άλλη ενότητα χώρων, δύσκολα ερμηνεύεται.

Βιβλιογραφία: Πάλλας Δ., Η Παλαιοχριστιανική Νοτιοανατολική Αττική, Πρακτικά Α΄Επιστημονικής Συνάντησης Νοτιοανατολικής Αττικής, Καλύβια 1985, σ. 46-49, Στίκας Ευ., Ανασκαφή παλαιοχριστιανικής βασιλικής παρά την Βραώνα, Πρακτικά Αρχαιολογικής Εταιρείας (1951) 53-76, Pallas D., L’ edifice culturel chretien et la liturgie dans l’ Illyricum oriental, Εισηγήσεις του Δεκάτου Διεθνούς Συνεδρίου Χριστιανικής Αρχαιολογίας, Θεσσαλονίκη 1980, σ. 511, εικ. 10. 

 

 

Γεώργιος, Άγιος στο Καδή
Περιοχή: θέση Καδή, περιοχή Μαρκόπουλου
Τύπος: Μονόχωρος καμαροσκέπαστος
Χρονολογία: βυζαντινή φάση

Περιγραφή:

Ο μικρός, μονόχωρος ναός βρίσκεται στην ευρύτερη περιοχή του Μαρκόπουλου, στην περιοχή όπου εκτείνονταν οι αρχαίοι δήμοι Αγνούντος και Μυρρινούντος ( δηλαδή όχι μακριά από το λόφο Δάγλα με τον Ταξιάρχη και τη Μερέντα με το ναό της Παναγίας).

Σήμερα, η εξωτερική όψη του ναού είναι ασβεστωμένη και έτσι δε διακρίνεται ο βυζαντινός του χαρακτήρας. Στη δυτική πλευρά, και πάνω από τη θύρα εισόδου, έχει εντοιχισθεί τμήμα αγάλματος.

Στο εσωτερικό του σώζονται τοιχογραφίες βυζαντινής εποχής, που, ωστόσο, ακόμα δεν έχουν μελετηθεί.

Ο περιβάλλων χώρος είναι μαγευτικός, καθώς ο ναός βρίσκεται σε χαμηλό, περιφραγμένο ύψωμα μέσα σε αμπελώνα και κοντά σε ρέμα, όπου μπορεί να φτάσει κάποιος ακολουθώντας την οδό Μυρρινούντος (κοντά στο λόφο Δάγλα), και στη συνέχεια παρακάμπτοντας στην οδό Φιλομήλας. Από εδώ, στρίβοντας δεξιά, σε πολύ μικρή απόσταση, εύκολα θα διακρίνει το ναό στα δεξιά.

 

 

Ερείπιο (;), Δάγλα-Μαρκόπουλο
Περιοχή: Δάγλα, Μαρκόπουλο
Τύπος:
Χρονολογία: 13ος αι.

Περιγραφή:

Στο λόφο Δάγλα, ανατολικά του πύργου εποχής φραγκοκρατίας, εντοπίζεται ερείπιο αταύτιστο, πιθανόν της ίδιας εποχής με τα υπόλοιπα μνημεία και κτηριακά κατάλοιπα του λόφου. Η περιοχή στην οποία βρίσκεται το ερείπιο ονομάζεται Δάγλα και εδώ περίπου τοποθετείται ο αρχαίος δήμος Αγνούντος ( Αγνή= Λυγαριά), προφανώς από τις λυγαριές που ευδοκιμούσαν στην περιοχή. Πρόκειται για τοποθεσία, η οποία, από τον περασμένο αιώνα είχε κινήσει την προσοχή αρχαιολόγων και ιστοριοδιφών μια και βρέθηκαν αρχαία γλυπτά, εντοιχισμένα στη βυζαντινή, γειτονική εκκλησία του Ταξιάρχη.

Στην ομάδα των μνημείων του λόφου, βρίσκονται ακόμα: ερείπια ναού γνωστού ως Άγιος Κωνσταντίνος στα βόρεια του Ταξιάρχη, ενώ, στην άκρη του λόφου σώζεται πύργος της εποχής της Φραγκοκρατίας, στα ανατολικά του οποίου υπάρχουν τα ερείπια του ανώνυμου ναού.

Στις νότιες υπώρειες του λόφου και σε γειτνίαση με τον Φράγκικο Πύργο βρίσκονται τα ερείπια της παλαιοχριστιανικής βασιλικής του Αγίου Αιμιλιανού, με διαπιστωμένες τέσσερις οικοδομικές φάσεις.

Βιβλιογραφία (λόφου Δάγλα): Ασπρά-Βαρδαβάκη Μ., Οι βυζαντινές τοιχογραφίες του Ταξιάρχη στο Μαρκόπουλο Αττικής, Δελτίο Χριστιανικής και Αρχαιολογικής Εταιρείας 8 (περ. Δ΄, 1975-76), σ. 199-229, Μπούρας Χ.-Ανδρεάδη Ρ.-Καλογεροπούλου Α., Εκκλησίες της Αττικής, Αθήνα 1969, σ. 156-158, Koder J.-Hild F., Hellas und Thessalia, Wien 1976, p. 214. 

 

Ήλιος , Άγιος (Αγία Κυριακή), Πόρτο-Ράφτη
Περιοχή: Περιοχή Αγίου Σπυρίδωνα, Πόρτο-Ράφτη
Τύπος: Σταυροειδής εγγεγραμμένος
Χρονολογία: 12ος αι.

Περιγραφή:

Στο Πόρτο Ράφτη, στη βόρεια πλευρά του κόλπου (Άγιος Σπυρίδωνας) και στην πλαγιά χαμηλού υψώματος που σήμερα χαρακτηρίζεται από την έντονη ανοικοδόμηση, βρίσκονται τα ερείπια δικιόνιου σταυροειδούς εγγεγραμμένου ναού, 12ου αιώνα, γνωστού στους κατοίκους ως Αγία Κυριακή. Σύμφωνα με την αρχαιολόγο Ελένη Τσοφοπούλου που μελέτησε τα ερείπια του μνημείου και έγραψε σχετικά στο Αρχαιολογικό Δελτίο, η ονομασία Άγιος Ήλιος είναι πιθανόν να έχει προέλθει από παραφθορά της αρβανίτικης λέξης San Diele (Αγία Κυριακή). Δεν είναι τυχαία η ονομασία της θέσης Μοναστήρι.

Τα ερείπια γειτνιάζουν με τα παλαιοχριστιανικό ερειπιώνα της Δρίβλιας, όπως τεκμαίρεται από τα ανασκαφικά δεδομένα (π.χ. νομίσματα της παλαιοχριστιανικής περιόδου).

Από τη θέση του ναού σε ύψωμα καλά προφυλαγμένο και αθέατο από τη θάλασσα, διαπιστώνεται η ανασφάλεια που επικρατούσε στην περιοχή κατά τον 12ο αιώνα, σε αντίθεση με τις οικονομικά εύρωστες κοινωνικοοικονομικές συνθήκες των πρώτων χριστιανικών χρόνων που βοήθησαν στην ανάπτυξη του γειτονικού παράλιου οικισμού της Δρίβλιας.

Γκίνη-Τσοφοπούλου Ε., Πόρτο – Ράφτη, θέση Μοναστήρι, Αρχαιολογικό Δελτίο 49 (1994), Χρονικά, σ. 104-106. 

 

Μεσαιωνικός Πύργος, Βραώνα
Περιοχή: Βραώνα
Τύπος: Πύργοι - Οχύρωση
Χρονολογία: Εποχή Φραγκοκρατίας

Περιγραφή:

Στο δρόμο που οδηγεί από Μαρκόπουλο προς Βραώνα, σώζεται σε καλή κατάσταση πύργος της εποχής της Φραγκοκρατίας. Ο πύργος ανήκε σε γενικότερο σύστημα φρυκτωριών και οχύρωσης, πρακτική που έφεραν μαζί τους οι Φράγκοι κατακτητές προκειμένου να ελέγχουν σημαντικά περάσματα αλλά και να αντιμετωπίζουν κινδύνους από τις επιδρομές των πειρατών. Το δίκτυο αυτό συμπεριλάμβανε και άλλους πύργους οχύρωσης στην περιοχή της Μεσογαίας, αλλά και της Αττικής γενικότερα. Σήμερα, στα Μεσόγεια, οι περισσότεροι από τους πύργους αυτούς έχουν καταστραφεί. Εκτός του πύργου Βραώνας, σε καλή κατάσταση σώζεται ο πύργος Δάγλα στην περιοχή Μαρκόπουλου, ενώ έχουν καταστραφεί οι πύργοι στη θέση Φιλιάτι στο Κορωπί, στην Παιανία στις θέσεις Μισκοπή και Κοκκίνα κ ά.

Γκίνη-Τσοφοπούλου Ε., Τα Μεσόγεια από την επικράτηση του χριστιανισμού έως την οθωμανική κατάκτηση, ΜΕΣΟΓΑΙΑ, Αθήνα 2001, σ. 149-203. 

 

Μεσαιωνικός Πύργος, Δάγλα
Περιοχή: Περιοχή Μαρκόπουλου
Τύπος: Πύργοι - Οχύρωση
Χρονολογία: Εποχή Φραγκοκρατίας

Περιγραφή:

Στην περιοχή Μαρκόπουλου, σε ύψωμα γνωστό με την ονομασία Δάγλα, βρίσκεται πύργος της εποχής Φραγκοκρατίας. Ο πύργος βρίσκεται στην ανατολική άκρη του λόφου, ανατολικότερα από το βυζαντινό ναό του Ταξιάρχη Δάγλα.

Στην ομάδα των μνημείων του λόφου, βρίσκονται ακόμα:ερείπια ναού γνωστού ως Άγιος Κωνσταντίνος στα βόρεια του Ταξιάρχη, ενώ, στην άκρη του λόφου σώζεται πύργος της εποχής της Φραγκοκρατίας, στα ανατολικά του οποίου υπάρχουν ερείπια ανώνυμου ναού.

Στις νότιες υπώρειες του λόφου και σε γειτνίαση με τον Φράγκικο Πύργο βρίσκονται τα ερείπια της παλαιοχριστιανικής βασιλικής του Αγίου Αιμιλιανού, με διαπιστωμένες τέσσερις οικοδομικές φάσεις.

Ο πύργος ανήκε σε γενικότερο σύστημα φρυκτωριών και οχύρωσης, πρακτική που έφεραν μαζί τους οι Φράγκοι κατακτητές προκειμένου να ελέγχουν σημαντικά περάσματα αλλά και να αντιμετωπίζουν κινδύνους από τις επιδρομές των πειρατών. Το δίκτυο αυτό συμπεριλάμβανε και άλλους πύργους οχύρωσης στην περιοχή της Μεσογαίας, αλλά και της Αττικής γενικότερα. Σήμερα, στα Μεσόγεια, οι περισσότεροι από τους πύργους αυτούς έχουν καταστραφεί. Εκτός του πύργου Βραώνας, σε καλή κατάσταση σώζεται ο πύργος Δάγλα στην περιοχή Μαρκόπουλου, ενώ έχουν καταστραφεί οι πύργοι στη θέση Φιλιάτι στο Κορωπί, στην Παιανία στις θέσεις Μισκοπή και Κοκκίνα κ ά.

Γκίνη-Τσοφοπούλου Ε., Τα Μεσόγεια από την επικράτηση του χριστιανισμού έως την οθωμανική κατάκτηση, ΜΕΣΟΓΑΙΑ, Αθήνα 2001, σ. 149-203. 

 

 

Κωνσταντίνος, Άγιος, Δάγλα-Μαρκόπουλο

Περιοχή: Δάγλα, Μαρκόπουλο
Τύπος:
Χρονολογία: 13ος αι.

Περιγραφή:

Ερείπιο που πιθανόν ταυτίζεται με ναό του Αγίου Κωνσταντίνου στο λόφο Δάγλα, βορειοανατολικά της βυζαντινής εκκλησίας του Ταξιάρχη, επίσης στον ίδιο λόφο. Η περιοχή στην οποία βρίσκεται ο ναός ονομάζεται Δάγλα και εδώ περίπου τοποθετείται ο αρχαίος δήμος Αγνούντος ( Αγνή= Λυγαριά), προφανώς από τις λυγαριές που ευδοκιμούσαν στην περιοχή. Πρόκειται για τοποθεσία, η οποία, από τον περασμένο αιώνα είχε κινήσει την προσοχή αρχαιολόγων και ιστοριοδιφών μια και βρέθηκαν εντοιχισμένα στη βυζαντινή εκκλησία αρχαία γλυπτά.

Στην άκρη του λόφου σώζεται πύργος της εποχής της Φραγκοκρατίας, στα ανατολικά του οποίου υπάρχουν ερείπια ανώνυμου ναού. Στις νότιες υπώρειες του λόφου και σε γειτνίαση με τον Φράγκικο Πύργο βρίσκονται τα ερείπια της παλαιοχριστιανικής βασιλικής του Αγίου Αιμιλιανού, με διαπιστωμένες τέσσερις οικοδομικές φάσεις.

Βιβλιογραφία για τα μνημεία του λόφου Δάγλα: Ασπρά-Βαρδαβάκη Μ., Οι βυζαντινές τοιχογραφίες του Ταξιάρχη στο Μαρκόπουλο Αττικής, Δελτίο Χριστιανικής και Αρχαιολογικής Εταιρείας 8 (περ. Δ΄, 1975-76), σ. 199-229, Μπούρας Χ.-Ανδρεάδη Ρ.-Καλογεροπούλου Α., Εκκλησίες της Αττικής, Αθήνα 1969, σ. 156-158, Koder J.-Hild F., Hellas und Thessalia, Tabula Imperii Byzantini, Wien 1976, p. 214. 

 
φωτογραφίες: Γιώργος Τρουλινός 
κείμενα απο το: http://www.eie.gr